Eo biển Hormuz: Thỏa thuận Mỹ-Iran ở ngã rẽ quan trọng

1. Bối Cảnh Căng Thẳng Hiện Tại và Vai Trò Của Eo Biển Hormuz

Xung đột Mỹ-Iran kéo dài và nỗ lực đàm phán

Bắt đầu từ cuối tháng 2 năm 2026, cuộc chiến khốc liệt giữa Mỹ và Iran đã kéo dài gần ba tháng, đẩy toàn bộ khu vực Trung Đông vào một trạng thái bất ổn chưa từng có trong nhiều thập kỷ. Trong bối cảnh lửa đạn vẫn chực chờ bùng phát, chính quyền Washington đang nỗ lực thúc đẩy tiến độ hướng tới một thỏa thuận hòa bình mang tính bước ngoặt với Tehran nhằm chấm dứt hoàn toàn các hành động thù địch.

Tổng thống Donald Trump và Ngoại trưởng Marco Rubio hiện đang là những nhân vật đóng vai trò cốt lõi trong các vòng đàm phán. Mục tiêu ưu tiên hàng đầu của Mỹ là kéo dài lệnh ngừng bắn vốn đang hết sức mong manh và quan trọng nhất là mở lại tuyến hàng hải eo biển Hormuz. Đang trong chuyến công du tại Ấn Độ, Ngoại trưởng Rubio đã lên tiếng cảnh báo rằng việc thống nhất các điều khoản có thể sẽ mất thêm vài ngày để hoàn tất do các bên vẫn đang tranh cãi gắt gao về "những ngôn từ cụ thể" trong văn kiện ban đầu. Song song đó, Tổng thống Trump dự kiến tổ chức một cuộc họp nội các khẩn cấp tại Trại David vào thứ Tư tuần này để cân nhắc các bước đi tiếp theo khi đàm phán bước vào thời khắc sinh tử.

Eo biển Hormuz – Tuyến đường năng lượng huyết mạch

Mang vị thế của một yết hầu địa chính trị, eo biển Hormuz nối liền Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, được xem là tuyến đường năng lượng quan trọng và là huyết mạch của toàn cầu. Việc kiểm soát khu vực này đồng nghĩa với việc nắm giữ vận mệnh của hàng chục triệu thùng dầu thô mỗi ngày. Tuy nhiên, tình hình an ninh tại eo biển hiện vẫn vô cùng mờ mịt sau hàng loạt các cuộc tấn công và đáp trả qua đêm giữa hai thế lực đối địch.

Trước sức ép quân sự từ Mỹ, Iran đã thiết lập một trạng thái "đóng cửa hiệu quả" đối với eo biển Hormuz thông qua các hoạt động rải thủy lôi và triển khai tàu chiến tuần tra phong tỏa. Hành động này ngay lập tức gây ra những tác động nghiêm trọng đến nền kinh tế toàn cầu, cản trở tự do thương mại và đẩy chi phí vận tải biển lên mức cao kỷ lục.

2. Các Diễn Biến Quân Sự và Ngoại Giao Gần Đây

Các cuộc tấn công và đáp trả

Dù trên bàn đàm phán các nhà ngoại giao đang tìm kiếm tiếng nói chung, thực địa vẫn liên tục dậy sóng. Vào đêm thứ Hai vừa qua, quân đội Mỹ thuộc Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) đã bất ngờ tiến hành các cuộc không kích mà họ gọi là hành động "tự vệ" ở miền nam Iran. Các mục tiêu bị oanh tạc trực tiếp bao gồm các địa điểm phóng tên lửa và hàng loạt tàu nhỏ của đối phương đang cố gắng đặt mìn nhằm phong tỏa eo biển Hormuz.

Hành động này lập tức vấp phải sự phản kháng quyết liệt. Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) của Iran cho biết mạng lưới phòng không của họ đã nã đạn vào một máy bay chiến đấu tàng hình F-35 và một số máy bay không người lái của Mỹ sau khi cáo buộc các phương tiện này xâm nhập trái phép không phận Iran.

Trên phương diện ngoại giao, Bộ Ngoại giao Iran đã kịch liệt lên án các cuộc không kích xuyên đêm của Mỹ, gọi đây là bằng chứng của sự thiếu thiện chí và là hành vi vi phạm trắng trợn lệnh ngừng bắn vốn đã có hiệu lực từ đầu tháng 4. Thêm dầu vào lửa, Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei đã đưa ra thông điệp sắc lạnh, cảnh báo rằng "các quốc gia và vùng đất trong khu vực sẽ không còn là lá chắn cho các căn cứ của Mỹ nữa". Lời cảnh báo này ngầm nhắm đến các đồng minh của Mỹ đang đồn trú quân đội tại Vùng Vịnh.

Tác động lên thị trường toàn cầu

Các diễn biến chớp nhoáng tại vùng nước chiến lược eo biển Hormuz lập tức tạo ra những cú sốc lớn trên các sàn giao dịch. Lo ngại gián đoạn nguồn cung năng lượng đã khiến giá dầu Brent chuẩn toàn cầu có thời điểm tăng vọt lên khoảng 100 USD/thùng. Tuy vậy, thị trường đã ghi nhận nhịp hạ nhiệt mạnh khi giá dầu có lúc giảm hơn 7% vào thứ Hai, lùi về quanh mốc 98 USD/thùng sau khi có những thông tin lạc quan về khả năng ký kết hiệp định đình chiến.

Thị trường chứng khoán quốc tế cũng phản ứng đa chiều. Sắc xanh đã trở lại và cổ phiếu tăng điểm mạnh tại nhiều thị trường lớn khi hy vọng về một thỏa thuận hòa bình toàn diện giữa Mỹ và Iran đã làm lu mờ sự hoảng loạn do các hành động quân sự cục bộ gây ra.

3. Các Vấn Đề Trọng Tâm Trong Đàm Phán Hòa Bình

Tài sản bị phong tỏa của Iran

Một trong những chướng ngại vật khổng lồ nhất cản trở tiến trình hòa bình là khối tài sản khổng lồ trị giá 24 tỷ USD của Iran đang bị đóng băng ở hệ thống ngân hàng nước ngoài do lệnh trừng phạt của Mỹ. Theo hãng thông tấn bán chính thức Tasnim, Tehran đưa ra yêu cầu là muốn một nửa số tiền đó (tương đương 12 tỷ USD) được giải phóng ngay sau khi bút tích được đặt lên văn bản thỏa thuận.

Yếu tố này đặc biệt gây tranh cãi gay gắt ngay trong nội bộ nước Mỹ. Những chính trị gia theo đường lối cứng rắn chống Iran tại Washington lo ngại sâu sắc về việc nhượng bộ quá nhiều cho Cộng hòa Hồi giáo. Họ lập luận rằng khoản tiền hàng chục tỷ đô la này có thể được chuyển thẳng vào ngân sách quân sự của Tehran, qua đó tiếp sức cho các nhóm vũ trang ủy nhiệm.

Tự do hàng hải qua Eo biển Hormuz

Vấn đề lưu thông trên biển mang ý nghĩa sống còn. Phía Iran hiện tỏ ra vô cùng miễn cưỡng trong việc cho phép tàu thuyền chở dầu và hàng hóa đi lại tự do qua eo biển Hormuz. Thậm chí, các quan chức Iran còn đề xuất muốn tính phí cho các "dịch vụ hàng hải" giống như một hình thức thu phí cầu đường qua eo biển.

Tuy nhiên, quan điểm của Mỹ và các nước đồng minh là không thể lay chuyển. Họ khẳng định luật pháp quốc tế phải được tôn trọng và phải có quyền tự do hàng hải tuyệt đối qua eo biển này. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã tuyên bố thẳng thừng rằng eo biển Hormuz cần được mở lại "bằng cách này hay cách khác," và tiến trình này phải diễn ra thông suốt, không có bất kỳ rào cản hay khoản phí cầu đường nào.

Chương trình hạt nhân của Iran

Mối đe dọa hạt nhân vẫn là nền tảng của mọi căng thẳng. Yêu cầu cao nhất của Tổng thống Trump là Iran phải đưa ra cam kết về việc giao nộp hoặc phá hủy toàn bộ kho uranium được làm giàu cao của mình. Sự cứng rắn này xuất phát từ việc Mỹ lo ngại số uranium này có thể được chuyển hóa nhanh chóng để chế tạo bom nguyên tử. Nguồn tin nội bộ gọi lập trường này là nguyên tắc "không từ bỏ uranium, không có thỏa thuận" (no dust, no deal).

Phản ứng trước sức ép này, Iran đã công khai từ chối yêu cầu tiêu hủy trực tiếp. Dù vậy, các nhà ngoại giao của họ cũng đã khéo léo báo hiệu có thể gửi kho vật liệu phân hạch này đến một nước thứ ba để cất giữ. Giới chuyên gia nhận định Nga và Trung Quốc đang là những ứng cử viên sáng giá nhất để tiếp nhận và kiểm soát kho uranium này.

Tình hình tại Lebanon

Bên cạnh vùng Vịnh, tình hình chiến sự ác liệt tại Lebanon – nơi Israel đang trực tiếp chiến đấu với các chiến binh Hezbollah được Iran hậu thuẫn – là một điểm bế tắc địa chính trị khác không thể bỏ qua. Phía Iran kiên quyết nhấn mạnh rằng một thỏa thuận đình chiến toàn diện phải bao gồm lệnh ngừng bắn tại đây. Tuy nhiên, Israel bác bỏ mạnh mẽ điều kiện này. Chính quyền Tel Aviv khẳng định họ phải được tự do hành động quân sự nhằm triệt tiêu các mối đe dọa từ lực lượng Hezbollah ở khu vực biên giới.

4. Áp Lực và Quan Điểm Từ Các Bên Liên Quan

Áp lực lên Tổng thống Trump

Ngồi trong Phòng Bầu Dục, Tổng thống Trump đang đứng trước sức ép từ nhiều phía. Về mặt đối nội, ông phải liên tục cân bằng giữa các áp lực từ những người theo đường lối cứng rắn thuộc đảng Cộng hòa – tiêu biểu như Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, người không ngừng thúc giục duy trì phong tỏa các cảng của Iran và tăng cường cường độ không kích để làm suy yếu vĩnh viễn năng lực quân đội Iran. Ở một thái cực khác, sự không phổ biến ngày càng tăng của cuộc chiến trong lòng người dân Mỹ đang khiến giới chức Washington đau đầu.

Hậu quả kinh tế cũng đang phơi bày rõ ràng. Xung đột vũ trang và việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz đã khiến giá năng lượng, bao gồm giá xăng bán lẻ, tăng vọt. Đây là tác nhân trực tiếp đẩy lạm phát toàn cầu đi lên, đe dọa đến sự hưng thịnh của các nền kinh tế phương Tây.

Lập trường của Iran và các quốc gia Ả Rập

Chính quyền Tehran vẫn tỏ rõ quyết tâm bảo vệ vùng ảnh hưởng của mình. Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei đã liên tiếp đưa ra tuyên bố cảnh báo về tương lai của các căn cứ Mỹ trong khu vực, khẳng định các rào chắn quân sự của phương Tây sẽ không còn an toàn.

Ngược lại, lời kêu gọi ngoại giao đang vang lên khẩn thiết từ các quốc gia Ả Rập, bao gồm Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Qatar. Họ đã liên tục thúc giục chính quyền Trump tiếp tục con đường ngoại giao. Các quốc gia này mang nỗi lo ngại khu vực sâu sắc, sợ hãi rằng một sự trở lại thù địch toàn diện sẽ khiến Iran nổi giận và nã bão máy bay không người lái cùng tên lửa vào lãnh thổ của họ. Kịch bản này đã từng là ác mộng trước lệnh ngừng bắn tháng 4, thời điểm mà các cuộc tập kích rải rác đã gây thiệt hại hàng chục tỷ đô la và giết chết hàng chục người.

Đồng thời, nỗ lực của Tổng thống Trump trong việc thúc giục Saudi Arabia, Qatar và các quốc gia khác tham gia Hiệp định Abraham để chính thức công nhận Israel cũng đang gặp khó khăn. Giới quan sát cho rằng điều này rất khó xảy ra trừ khi Israel có những động thái thực chất về vấn đề thành lập nhà nước Palestine.

Đánh giá từ giới phân tích

Nhìn nhận về quá trình đàm phán gian nan này, Dina Esfandiary, nhà phân tích địa chính trị tại Bloomberg Economics, đã đưa ra góc nhìn hết sức thận trọng: "Ngay cả khi hai bên có thể đạt được một thỏa thuận — và đó đã là một chữ 'nếu' rất lớn — thì vẫn có ít hy vọng họ có thể đạt được một nền hòa bình ổn định." Sự hoài nghi này là có cơ sở khi lòng tin chiến lược giữa Washington và Tehran đã hoàn toàn đổ vỡ sau nhiều năm đối đầu.

5. Triển Vọng và Kết Luận

Các yếu tố phức tạp và khó khăn trong việc đạt được hòa bình ổn định

Dù có các nỗ lực ngoại giao con thoi liên tục, những vấn đề cốt lõi liên quan đến chủ quyền, giải trừ hạt nhân và ảnh hưởng khu vực vẫn đang tồn tại rất sâu sắc. Điều này biến việc hiện thực hóa một nền hòa bình ổn định trở thành một thách thức mang tính lịch sử.

Thực tế cho thấy thị trường thương mại đã tự tìm cách thích ứng. Sự linh hoạt này thể hiện qua việc xuất hiện các công ty thương mại (như một công ty Thụy Sĩ giấu tên nhận nhiệm vụ vận chuyển siêu tàu chở dầu qua eo biển Hormuz) hay vai trò của các công ty dầu khí quốc gia khổng lồ như ADNOC của Abu Dhabi trong việc tìm kiếm giải pháp vận chuyển dầu khí qua Vịnh Ba Tư. Điều này chứng minh sự phức tạp cực độ của cuộc chiến thương mại, cũng như các cách thức khác nhau mà thế giới phải tự thiết lập để duy trì dòng chảy năng lượng bất chấp vòng vây căng thẳng.

Tầm quan trọng của Eo biển Hormuz đối với ổn định khu vực và toàn cầu

Có thể khẳng định, tương lai của eo biển Hormuz gắn liền mật thiết với vận mệnh của mối quan hệ Mỹ-Iran. Mọi quyết sách tại khu vực này không chỉ định đoạt sự toàn vẹn của chuỗi cung ứng logistics quốc tế mà còn trực tiếp tác động đến cấu trúc an ninh năng lượng toàn cầu.

Cho đến khi một hiệp ước chính thức được thông qua và tuân thủ, eo biển Hormuz vẫn sẽ tiếp tục là một trong những điểm nóng địa chính trị đầy thách thức nhất. Sự mong manh của các thỏa thuận đình chiến cho thấy nút thắt tại yết hầu năng lượng này vẫn có khả năng kích hoạt những rủi ro khôn lường đối với sự ổn định của cả nền kinh tế và chính trị thế giới.