

Bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ: Đảo chiều quyền lực

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ vừa khép lại với kịch bản làm rung chuyển chính trường Washington. Sau hai năm chứng kiến Đảng Cộng hòa nắm quyền kiểm soát toàn diện từ Nhà Trắng đến Đồi Capitol, cử tri xứ cờ hoa đã quyết định tái cân bằng quyền lực bằng cách trao lại quyền kiểm soát lưỡng viện Quốc hội cho Đảng Dân chủ. Kết quả này không chỉ đảo ngược cục diện lập pháp mà còn đưa chính quyền của Tổng thống Donald Trump bước vào giai đoạn đầy sóng gió trong nửa cuối nhiệm kỳ thứ hai.
Sự trỗi dậy của thế chế "chính phủ chia rẽ" (Divided Government) đã trở thành tâm điểm bàn thảo từ các hành lang quyền lực ở Washington đến các sàn giao dịch Phố Wall. Kể từ thời điểm này, mọi quyết sách kinh tế, từ vấn đề thuế quan, chi tiêu ngân sách cho tới hoạt động giám sát các tập đoàn công nghệ và đồng minh kinh tế của Nhà Trắng, sẽ phải đối mặt với một bức tường thành mới vô cùng kiên cố.
1. Kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ: Đảng Dân chủ tái chiếm Quốc hội
Cán cân quyền lực mới tại Đồi Capitol
Chiến thắng của Đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ là một cuộc lật đổ ngoạn mục tại hàng loạt bang chiến trường và các khu vực ngoại ô then chốt. Bằng cách giành lại quyền đa số ở cả Hạ viện lẫn Thượng viện, phe Dân chủ đã chính thức chấm dứt giai đoạn lập pháp một chiều của Đảng Cộng hòa. Làn sóng phản đối chi phí sinh hoạt leo thang và những tranh cãi xoay quanh chính sách thuế quan mạnh tay của chính quyền đã trở thành động lực chính thúc đẩy cử tri đi bỏ phiếu.
Tại Hạ viện, Hạ nghị sĩ Hakeem Jeffries (đại diện bang New York) đang hoàn tất các bước chuẩn bị cuối cùng để tiếp quản chiếc búa Chủ tịch Hạ viện. Đặt nền móng cho nhiệm kỳ mới, ông Jeffries tuyên bố ưu tiên hàng đầu của cơ quan lập pháp sẽ là hạ nhiệt chi phí sinh hoạt và kiến tạo một "nước Mỹ với mức giá phải chăng" (Affordable America). Lời hứa này đánh trúng tâm lý của tầng lớp trung lưu và cử tri lao động, những người chịu áp lực nặng nề bởi lạm phát và giá tiêu dùng trong những năm qua.
Song song với đó, kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ đã đưa nhiều gương mặt cánh tả đầy quyền lực trở lại những vị trí mang tính then chốt:
- Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren: Dự kiến sẽ nắm quyền lãnh đạo Ủy ban Ngân hàng Thượng viện. Với lập trường cứng rắn từ lâu đối với Phố Wall và các tập đoàn tài chính đa quốc gia, sự trở lại của bà hứa hẹn mang đến những cuộc điều trần căng thẳng đối với giới quản lý ngân hàng và các định chế đầu tư.
- Hạ nghị sĩ Robert Garcia: Chuẩn bị dẫn dắt Ủy ban Giám sát Hạ viện, biến cơ quan này thành mũi nhọn điều tra nhắm thẳng vào các hoạt động chi tiêu công và mối quan hệ giữa các đồng minh thân cận của chính quyền với Nhà Trắng.
- Hạ nghị sĩ Brendan Boyle: Nắm giữ vị trí Chủ tịch Ủy ban Ngân sách Hạ viện, đóng vai trò là "người gác cổng" ngân sách liên bang, sẵn sàng chặn đứng các kế hoạch cắt giảm chi tiêu an sinh xã hội từ nhánh hành pháp.
Phản ứng từ Nhà Trắng và Tổng thống Donald Trump
Trước làn sóng kết quả bất lợi từ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ, Tổng thống Donald Trump đã có những chia sẻ đáng chú ý với tờ The New York Times. Khác với những phản ứng gay gắt trước đây, người đứng đầu Nhà Trắng cho biết ông sẽ chấp nhận kết quả bầu cử lần này. Tuy nhiên, giới quan sát chính trị nhận định rằng thái độ điềm tĩnh bên ngoài không đồng nghĩa với một sự nhượng bộ lập pháp.
Các chuyên gia pháp lý và giới phân tích chính sách cảnh báo rằng trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ thứ hai, ông Donald Trump sẽ thử thách tối đa các giới hạn quyền lực hành pháp (executive authority). Khi Đồi Capitol không còn nằm trong tầm kiểm soát, Tổng thống có xu hướng vận dụng triệt để các sắc lệnh hành pháp, tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia và thẩm quyền độc lập của các bộ ngành để tiếp tục thúc đẩy chương trình nghị sự "Nước Mỹ trên hết" (America First), bỏ qua sự phê chuẩn từ các ủy ban quốc hội.
2. Nghị trình lập pháp kinh tế mới: Tham vọng và rào cản
Chiến dịch lập pháp thần tốc
Ngay sau thắng lợi tại cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ, ban lãnh đạo Đảng Dân chủ đã lên kế hoạch cho một chiến dịch lập pháp thần tốc ("shock-and-awe legislative sprint"). Dẫn nguồn từ The New York Times, phe đa số mới tại Hạ viện dự kiến sẽ đồng loạt tung ra hàng loạt gói dự luật nhằm định hình lại các chính sách kinh tế cốt lõi.
Mục tiêu trọng tâm của chiến dịch này bao gồm việc khôi phục và mở rộng các khoản trợ cấp y tế theo Đạo luật Chăm sóc Sức khỏe Hợp túi tiền (ACA), đồng thời tìm cách thu hồi hoặc hạn chế tối đa các chính sách thuế quan sâu rộng mà chính quyền ông Trump đã áp đặt lên hàng hóa nhập khẩu. Hạ nghị sĩ Brendan Boyle đã công khai tuyên bố rằng Ủy ban Ngân sách sẽ đấu tranh quyết liệt để bãi bỏ chính sách thuế quan đắt đỏ – vốn bị phe Dân chủ cáo buộc là một loại "thuế tiêu thụ vô hình" đánh lên người dân Mỹ – và kiên quyết ngăn chặn các đợt cắt giảm đối với hệ thống bảo hiểm y tế công cộng.
Mặc dù vậy, tham vọng lập pháp này đang đứng trước những rào cản thể chế rất lớn. Một dự luật có thể dễ dàng được thông qua tại Hạ viện với đa số phiếu đơn giản, nhưng khi bước sang Thượng viện, nó sẽ ngay lập tức đối diện với cơ chế cản trở biểu quyết (filibuster). Phe Cộng hòa thiểu số tại Thượng viện vẫn nắm giữ đủ số ghế để ngăn chặn các dự luật không đạt ngưỡng 60 phiếu ủng hộ. Thậm chí nếu một dự luật vượt qua được rào cản này, Tổng thống Trump vẫn nắm trong tay quyền phủ quyết (veto), tạo nên thế bế tắc kinh điển giữa nhánh lập pháp và nhánh hành pháp sau kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ.
Những lĩnh vực tiềm năng cho sự hợp tác lưỡng đảng
Bất chấp sự phân cực gay gắt, bối cảnh chính trị mới vẫn mở ra một số không gian hẹp cho sự hợp tác lưỡng đảng. Cử tri trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ đã gửi đi thông điệp rõ ràng rằng họ đòi hỏi các chính trị gia phải giải quyết những vấn đề thiết thực gắn liền với cuộc sống hàng ngày. Do đó, cả hai đảng đều nhận thấy áp lực phải tìm kiếm tiếng nói chung trong một số lĩnh vực trọng điểm:
Trước hết là lĩnh vực dược phẩm và giá thuốc theo toa. Cả phe Dân chủ lẫn những người ủng hộ phong trào dân túy trong Đảng Cộng hòa đều công khai chỉ trích các tập đoàn dược phẩm lớn (Big Pharma) vì định giá thuốc quá cao. Các đề xuất mở rộng quyền đàm phán giá thuốc cho chương trình Medicare và đặt trần giá cho một số loại thuốc thiết yếu có thể nhận được sự ủng hộ xuyên đảng.
Thứ hai là thị trường nhà ở. Khủng hoảng giá nhà và nguồn cung bất động sản khan hiếm là chủ đề nóng xuyên suốt chiến dịch tranh cử. Tiền lệ đã chỉ ra rằng ngay cả trong giai đoạn căng thẳng nhất, một dự luật lớn về nhà ở nhằm kích thích nguồn cung và hỗ trợ người mua nhà lần đầu từng được thông qua với sự đồng thuận của cả hai đảng, chính thức trở thành luật bất chấp sự phản đối ban đầu từ chính quyền Trump.
Cuối cùng, việc quản lý và phát triển các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI data centers) cũng đang trở thành mối quan tâm chung. Cả hai đảng đều nhận thấy sự cấp thiết của việc bảo đảm an ninh mạng lưới năng lượng quốc gia trước nhu cầu tiêu thụ điện năng khổng lồ của các mô hình AI, đồng thời muốn bảo vệ quyền riêng tư dữ liệu của người dân mà không làm suy yếu năng lực cạnh tranh công nghệ của Mỹ trên trường quốc tế.
3. "Tầm ngắm" điều tra: Elon Musk và bộ sậu kinh tế của Trump
Elon Musk và lời cảnh báo "Hãy thuê luật sư"
Một trong những tác động trực tiếp và khốc liệt nhất của cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ chính là việc quyền điều tra và trát hầu tòa (subpoena power) rơi vào tay các nhân vật đối lập. Ngay sau khi kết quả được xác nhận, Hạ nghị sĩ Robert Garcia – người chuẩn bị ngồi vào ghế Chủ tịch Ủy ban Giám sát Hạ viện – đã đưa ra lời cảnh báo thẳng thừng gửi tới các đồng minh kinh tế thân cận của Nhà Trắng: "Hãy thuê luật sư đi" (Lawyer up).
Nhân vật đứng đầu trong danh sách giám sát không ai khác chính là tỷ phú Elon Musk. Mối quan hệ sâu sắc giữa tỷ phú này với chính quyền Trump đã lọt vào tầm ngắm kỹ lưỡng của phe Dân chủ, tập trung vào ba vấn đề cốt lõi:
- Vấn đề an ninh quốc gia và Starlink: Dựa trên các báo cáo chấn động từ The Wall Street Journal, các ủy ban Hạ viện chuẩn bị điều tra cáo buộc cho rằng Musk đã can thiệp làm chậm hoặc gián đoạn mạng lưới vệ tinh Starlink cấp quân sự phục vụ cho các hoạt động phòng thủ của Ukraine, sau một cuộc điện đàm riêng với ông Trump hồi tháng 10. Sự việc này làm dấy lên những lo ngại nghiêm trọng về việc các quyết định an ninh quốc gia bị ảnh hưởng bởi toan tính cá nhân.
- Các hợp đồng liên bang trị giá hàng tỷ USD: Các ủy ban giám sát sẽ rà soát toàn bộ các khoản tài trợ, trợ cấp và hợp đồng quốc phòng, không gian béo bở mà chính phủ liên bang đã cấp cho SpaceX và Tesla trong hai năm qua để xác định liệu có sự ưu ái hay xung đột lợi ích hay không.
- Vai trò tại Ban Hiệu quả Chính phủ (DOGE): Hoạt động của cơ quan tư vấn đặc biệt này sẽ bị mổ xẻ nhằm làm rõ liệu các kiến nghị cắt giảm chi tiêu công có vô tình mang lại lợi thế cạnh tranh bất bình đẳng cho các doanh nghiệp thuộc sở hữu của Musk hay không.
Trước làn sóng điều tra đang chực chờ bùng nổ, Tổng thống Donald Trump đã phát đi tín hiệu cho biết ông sẵn sàng cân nhắc việc ban hành các lệnh ân xá phủ đầu (preemptive pardons) để che chắn cho những đồng minh thân cận như Musk khỏi các cuộc truy cứu pháp lý mang động cơ chính trị từ Đồi Capitol.
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent và các lãnh đạo doanh nghiệp lớn
Bên cạnh các tỷ phú công nghệ, bộ máy quản lý kinh tế của chính quyền Trump cũng chuẩn bị bước vào giai đoạn kiểm chứng gắt gao. Theo tiết lộ từ Politico, Đảng Dân chủ đang lên kế hoạch triển khai hàng loạt phiên điều trần nhắm vào Bộ Tài chính và Sở Thuế vụ (IRS).
Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren, khi nắm quyền tại Ủy ban Ngân hàng Thượng viện, sẽ sử dụng tối đa quyền lực của mình để buộc Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent phải giải trình về hàng loạt quyết định điều hành. Các vấn đề sẽ bị đưa ra ánh sáng bao gồm: những động thái nới lỏng quy chế ngân hàng, việc kiềm chế các cơ quan giám sát tài chính độc lập, và những thỏa hiệp chính sách có nguy cơ làm gia tăng rủi ro cho hệ thống ngân hàng thương mại.
Không dừng lại ở các quan chức chính phủ, trát hầu tòa của Quốc hội dự kiến cũng sẽ được gửi tới các giám đốc điều hành (CEO) thuộc lĩnh vực công nghệ cao. Các cuộc điều trần sẽ tập trung vào rủi ro an toàn từ các đại lý trí tuệ nhân tạo (AI-agents), việc sử dụng thuật toán để định giá hàng hóa, cũng như các hành vi thao túng giá cả (price gouging) trong chuỗi cung ứng bán lẻ nhằm thu lợi nhuận kỷ lục trong giai đoạn lạm phát.
4. Tác động tới thị trường chứng khoán và các ngành kinh tế
Cảnh báo biến động từ Phố Wall
Kể từ sau khi kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ ngã ngũ, thị trường tài chính đã bước vào một chu kỳ định giá lại đầy thận trọng. Nhìn lại lịch sử các kỳ bầu cử, thị trường chứng khoán Mỹ thường có xu hướng tăng điểm tích cực sau khi bước vào trạng thái chính phủ chia rẽ. Giới đầu tư vốn ưa thích sự bế tắc lập pháp bởi điều đó đồng nghĩa với việc sẽ không có những thay đổi đột ngột về thuế doanh nghiệp hay các quy định quản lý ngặt nghèo.
Tuy nhiên, chu kỳ này có thể diễn biến phức tạp và tiêu cực hơn nhiều so với quá khứ. Ed Mills, chuyên gia phân tích chính sách kỳ cựu của tổ chức tài chính Raymond James, nhận định rằng sự chia rẽ sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ lần này mang lại nhiều rủi ro chính sách bất ngờ. Khi Tổng thống Trump không còn nhận được sự hỗ trợ từ Quốc hội, ông có thể chuyển hướng mạnh mẽ sang việc sử dụng các sắc lệnh hành pháp độc đoán để áp thuế quan thương mại hoặc can thiệp vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo ra sự khó lường vượt ngoài tầm dự báo của Phố Wall.
Ngành hưởng lợi: Năng lượng sạch
Giữa bức tranh thị trường nhiều biến động, ngành năng lượng sạch (Clean Energy) nổi lên như một điểm sáng đầy tiềm năng. Brian Gardner, Chiến lược gia trưởng tại Stifel, chỉ ra rằng việc Đảng Dân chủ kiểm soát lưỡng viện sau kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ chính là tấm lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ Đạo luật Giảm Lạm phát (IRA).
Nhờ chiến thắng này, các khoản tín dụng thuế năng lượng sạch (clean energy tax credits) dành cho điện gió, điện mặt trời và lưu trữ năng lượng sẽ được bảo toàn, thậm chí khôi phục lại những ưu đãi từng bị đe dọa bãi bỏ. Đáng chú ý, các dự án năng lượng tái tạo vốn đã và đang tạo ra hàng triệu việc làm tại các bang miền Nam và Trung Tây – những nơi thuộc quyền đại diện của các nghị sĩ Đảng Cộng hòa ôn hòa. Do đó, sự liên minh ngầm giữa Đảng Dân chủ và các thành viên ôn hòa của phe Cộng hòa sẽ tạo nên một chỗ dựa chính trị vững chắc cho nhóm cổ phiếu xanh bứt phá trong hai năm tới.
Các nhóm ngành đối mặt rủi ro
Trái ngược với năng lượng tái tạo, một số nhóm ngành chủ chốt trên sàn chứng khoán đang phải chuẩn bị cho những ngày tháng khó khăn sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ:
- Cổ phiếu Big Tech và hạ tầng AI: Các tập đoàn công nghệ lớn liên quan đến trung tâm dữ liệu và phần mềm AI đối diện với áp lực điều tra về việc tiêu thụ tài nguyên điện năng, bảo mật quyền riêng tư và bản quyền sở hữu trí tuệ. Những nghi vấn về rủi ro đạo đức AI sẽ trở thành chủ đề chất vấn thường xuyên tại Đồi Capitol.
- Doanh nghiệp phụ thuộc chuỗi cung ứng toàn cầu: Nguy cơ ông Trump sử dụng quyền hành pháp để leo thang thuế quan mà không cần Quốc hội thông qua sẽ giáng đòn nặng nề lên các ngành sản xuất hàng tiêu dùng, điện tử và bán lẻ phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu.
- Các công ty dược phẩm truyền thống: Sức ép giảm biên lợi nhuận thuốc từ các dự luật lưỡng đảng sẽ khiến các hãng dược lớn khó duy trì mức lợi nhuận cao ngất ngưởng như trước đây.
5. Kết luận
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ đã chính thức khép lại chương trình lập pháp trơn tru của Đảng Cộng hòa, tái thiết lập thế cân bằng quyền lực bằng mô hình chính phủ chia rẽ đầy căng thẳng. Quyền lực lập pháp giờ đây đã phân chia rõ rệt: một bên là Nhà Trắng kiên định với các đặc quyền hành pháp của Donald Trump, và một bên là Đồi Capitol do Đảng Dân chủ kiểm soát với các công cụ điều tra và giám sát ngân sách sắc bén.
Trong chặng đường tiếp theo hướng tới năm 2028, nước Mỹ nhiều khả năng sẽ chứng kiến sự bế tắc lập pháp đối với các đạo luật tầm cỡ, nhưng lại chứng kiến sự bùng nổ của các cuộc chiến pháp lý, điều trần và đối đầu chính trị không khoan nhượng. Đối với các nhà đầu tư và cộng đồng doanh nghiệp, hiểu rõ những chuyển dịch sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ sẽ là chìa khóa then chốt để định vị chiến lược quản trị rủi ro và thích ứng linh hoạt trong một kỷ nguyên địa chính trị đầy biến số.
