Quan hệ Mỹ Iran: Tương lai bấp bênh sau ngừng chiến

1. Xung đột Mỹ-Iran và những diễn biến mới

Bức tranh toàn cảnh về địa chính trị Trung Đông đang chứng kiến những biến động dữ dội, đặc biệt là khi cuộc xung đột giữa liên minh Mỹ - Israel và Iran không ngừng leo thang trong những tháng đầu năm 2026. Hình ảnh lá cờ Iran rách nát nằm trơ trọi giữa đống đổ nát của Đại học Công nghệ Sharif sau cuộc tấn công dữ dội vào thủ đô Tehran hồi đầu tháng 4 đã trở thành biểu tượng cho sức tàn phá khốc liệt của cuộc chiến. Sự kiện này không chỉ gây rúng động cộng đồng quốc tế mà còn đẩy quan hệ Mỹ Iran rơi vào một trong những giai đoạn đen tối và căng thẳng nhất trong lịch sử đương đại.

Tuy nhiên, ngay tại Washington, một luồng gió mới đang bắt đầu xuất hiện khi Quốc hội Mỹ ráo riết thực hiện các động thái nhằm hạn chế quyền lực chiến tranh của Tổng thống. Giữa bối cảnh các cuộc tấn công quân sự chưa mang lại một chiến thắng mang tính quyết định, một nỗ lực ngoại giao song song đang được triển khai nhằm tìm kiếm một thỏa thuận ngừng chiến tạm thời. Việc theo dõi sát sao quan hệ Mỹ Iran lúc này không chỉ để đánh giá cán cân quyền lực tại Trung Đông mà còn để thấu hiểu những tác động đa chiều của nó lên thị trường kinh tế toàn cầu, giá cả năng lượng và cả cục diện chính trị nội bộ nước Mỹ trước thềm bầu cử.

2. Hạ viện Mỹ bỏ phiếu chống lại chiến tranh Iran

Cuộc bỏ phiếu mang tính biểu tượng nhưng quan trọng

Hôm thứ Tư, ngày 3 tháng 6, một diễn biến chính trị đáng chú ý đã diễn ra tại Đồi Capitol. Theo ghi nhận của Reuters, Hạ viện Mỹ – hiện do Đảng Cộng hòa kiểm soát – đã thông qua một nghị quyết với 215 phiếu thuận và 208 phiếu chống nhằm ngăn chặn Tổng thống Donald Trump tiếp tục cuộc chiến đã kéo dài trọn 3 tháng với Iran. Mục tiêu cốt lõi của nghị quyết này là yêu cầu Tổng thống Trump phải lập tức rút quân Mỹ khỏi các khu vực xung đột liên quan đến Iran, trừ khi Quốc hội chính thức tuyên chiến hoặc ban hành ủy quyền sử dụng lực lượng quân sự.

Cuộc bỏ phiếu này là một lăng kính rõ nét phản chiếu sự chia rẽ ngày càng sâu sắc ngay trong nội bộ Đảng Cộng hòa về đường hướng của quan hệ Mỹ Iran. Đáng chú ý, bốn nghị sĩ thuộc Đảng Cộng hòa bao gồm Tom Barrett (bang Michigan), Warren Davidson (bang Ohio), Brian Fitzpatrick (bang Pennsylvania) và Thomas Massie (bang Kentucky) đã quyết định "vượt rào" để bỏ phiếu ủng hộ nghị quyết cùng với toàn bộ các nghị sĩ Đảng Dân chủ. Không có bất kỳ thành viên Dân chủ nào bỏ phiếu chống lại đạo luật này.

Về mặt pháp lý, giới chuyên gia hiến pháp đánh giá cuộc bỏ phiếu phần lớn mang tính biểu tượng, bởi dự luật cần phải vượt qua "cửa ải" Thượng viện mới có thể chính thức có hiệu lực. Thêm vào đó, tính hợp hiến của các nghị quyết về quyền lực chiến tranh vẫn luôn là một chủ đề tranh cãi dai dẳng ngay cả khi được Quốc hội phê chuẩn. Dẫu vậy, tầm quan trọng chính trị của sự kiện này là không thể phủ nhận. Nó đánh dấu một nỗ lực lưỡng đảng hiếm hoi nhằm kiềm chế quyền hành quân sự của nhánh hành pháp, nhất là khi ba nghị quyết tương tự trước đây đều chịu chung số phận thất bại tại Hạ viện.

Phản đối chính sách của Trump từ chính đảng

Cú hích lập pháp này là minh chứng mới nhất cho thấy Tổng thống Trump đang vấp phải sức ép phản đối đáng kể từ chính các đồng minh trong đảng của mình tại Quốc hội, phá vỡ bầu không khí im lặng kéo dài suốt nhiều tháng qua. Những rạn nứt này không chỉ giới hạn ở chính sách đối ngoại xoay quanh quan hệ Mỹ Iran mà còn lan rộng ra nhiều mặt trận khác.

Chỉ trong cùng ngày, Hạ viện cũng đã thông qua một kiến nghị thủ tục mở đường cho cuộc bỏ phiếu về Đạo luật Hỗ trợ Ukraine, nhằm cung cấp các gói viện trợ an ninh thiết yếu cho Kyiv chống lại lực lượng Nga. Có tới sáu đảng viên Cộng hòa và một nghị sĩ độc lập đã đứng về phía dự luật này bất chấp sự phản đối từ nhóm cực hữu. Xa hơn nữa, các nhà lập pháp Cộng hòa gần đây đã công khai chỉ trích mạnh mẽ kế hoạch của ông Trump trong việc tạo ra một quỹ ngân sách mang tính "vũ khí hóa" nhằm chi trả cho các đồng minh chính trị. Ngay cả các quyết định nhân sự của Nhà Trắng cũng không tránh khỏi búa rìu dư luận, điển hình là việc ông Trump bổ nhiệm Bill Pulte – một nhà quản lý thế chấp hoàn toàn thiếu kinh nghiệm trong lĩnh vực an ninh quốc gia – vào vị trí quyền giám đốc tình báo quốc gia.

3. Phân chia quyền lực và tác động kinh tế

Vai trò của Quốc hội trong việc tuyên chiến

Cuộc tranh luận gay gắt tại Quốc hội đã thổi bùng lại những câu hỏi nền tảng về hiến pháp Mỹ. Đảng Dân chủ kiên quyết bảo vệ lập trường rằng Tổng thống Trump bắt buộc phải có sự ủy quyền chính thức từ cơ quan lập pháp mới được phép sử dụng lực lượng vũ trang trong cuộc xung đột, đặc biệt là khi cục diện quan hệ Mỹ Iran ngày càng tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Họ viện dẫn Hiến pháp quy định rõ ràng quyền tuyên chiến thuộc về Quốc hội, chứ không phải một đặc quyền của Phòng Bầu dục.

Nỗi lo sợ về một "vũng lầy" chiến lược đang hiện hữu. Các nhà lập pháp cảnh báo rằng Mỹ đang bị lôi kéo vào một cuộc xung đột tiêu hao vô thời hạn mà không có một chiến lược rút lui (exit strategy) rõ ràng nào được vạch ra. Đại diện Gregory Meeks, người đứng ra bảo trợ chính cho nghị quyết về quyền lực chiến tranh (WPR), đã đưa ra tuyên bố đanh thép: "Việc thông qua WPR hôm nay báo hiệu một bước ngoặt vô cùng quan trọng: ngày càng nhiều đảng viên Cộng hòa đang bắt đầu lắng nghe tiếng nói của cử tri, những người hoàn toàn không muốn chứng kiến một cuộc chiến tranh mở rộng khác bùng nổ ở khu vực Trung Đông".

Giá cả leo thang và áp lực bầu cử giữa kỳ

Không chỉ là vấn đề địa chính trị, sự đứt gãy trong quan hệ Mỹ Iran đang dội những gáo nước lạnh trực tiếp lên nền kinh tế xứ cờ hoa. Nhạy bén trước sự thay đổi của thời cuộc, Đảng Dân chủ đã nhanh chóng biến "khả năng chi trả sinh hoạt phí" thành chủ đề trọng tâm trong chiến dịch tranh cử trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ diễn ra vào tháng 11 sắp tới.

Hệ lụy kinh tế từ tiếng súng ở Trung Đông là quá rõ ràng. Theo báo cáo mới nhất, giá sản xuất (PPI) của Mỹ đã ghi nhận mức tăng vọt lớn nhất trong vòng 4 năm qua vào tháng 4. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ sự leo thang chóng mặt của chi phí hàng hóa và dịch vụ kể từ khi các cuộc không kích chung giữa Mỹ và Israel nhằm vào các cơ sở của Iran chính thức bắt đầu vào ngày 28 tháng 2. Bóng ma lạm phát quay trở lại khi giá xăng dầu, thực phẩm và các nhu yếu phẩm khác đồng loạt tăng phi mã, bóp nghẹt chi tiêu của tầng lớp trung lưu và lao động Mỹ.

Để đối phó với làn sóng chỉ trích, chính quyền Trump vẫn bảo vệ vững chắc lập trường rằng các hành động quân sự nhắm vào Tehran là điều kiện tiên quyết cho an ninh quốc gia, viện dẫn nhu cầu cấp bách phải triệt tiêu khả năng phát triển vũ khí hạt nhân của Cộng hòa Hồi giáo. Những tiếng nói bảo vệ ông Trump từ Đảng Cộng hòa đã nhanh chóng phản pháo, cáo buộc nghị quyết WPR thực chất chỉ là một "màn kịch chính trị" rẻ tiền do Đảng Dân chủ dàn dựng nhằm làm suy yếu hình ảnh của nước Mỹ trên trường quốc tế và ghi điểm chính trị hòng hạ bệ Tổng thống trước kỳ bầu cử.

4. Tìm kiếm thỏa thuận tạm thời: Đau đớn nhưng không gục ngã

Bản chất của thỏa thuận: Tạm ngừng chứ không kết thúc

Ban đầu, mục tiêu tối thượng của liên minh Mỹ - Israel khi phát động chiến dịch quân sự là nhằm "phá vỡ hoàn toàn cấu trúc của Cộng hòa Hồi giáo". Tuy nhiên, thực tế chiến trường và sự giằng co về ngoại giao đang buộc các bên phải điều chỉnh kỳ vọng, hướng tới một kịch bản thực tế hơn: một thỏa thuận đình chiến tạm thời.

Bất chấp việc lãnh nhận những tổn thất kinh tế khổng lồ và cơ sở hạ tầng công nghiệp - quân sự bị tàn phá nặng nề, bộ máy nhà nước Iran dường như không hề sụp đổ. Thậm chí, theo một góc nhìn nghịch lý, quan hệ Mỹ Iran ở trạng thái nửa vời hiện tại có thể tạo tiền đề củng cố thêm sức mạnh thống trị của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Các nhà ngoại giao kỳ cựu và giới phân tích an ninh khu vực đều đồng thuận rằng, bất kỳ văn kiện nào được ký kết lúc này cũng chỉ mang ý nghĩa của một "lệnh đình chiến tạm thời" nhằm xoa dịu tình hình, hoàn toàn không phải là một bước đột phá mang tính chiến lược dài hạn.

Ông Dennis Ross, cựu nhà ngoại giao cấp cao của Mỹ, đã thẳng thắn nhận định: "Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ thành công chiến lược cơ bản nào được xác lập". Bản chất của cái gọi là "thỏa thuận" đang được bàn thảo chủ yếu xoay quanh việc thiết lập các điều kiện để mở lại eo biển Hormuz – huyết mạch năng lượng toàn cầu. Việc này nhằm mục đích hạ nhiệt áp lực lạm phát đang đè nặng lên thị trường tài chính, giảm bớt sức ép cấm vận tàn khốc lên xã hội Iran, đồng thời cung cấp một "lối thoát chính trị" danh dự cho Tổng thống Trump. Tất cả những vấn đề gai góc và khó nhằn nhất đều được cả hai bên ngầm hiểu là sẽ "đẩy lùi sang một thời điểm khác".

Mục tiêu và động lực của các bên

Trong ván cờ địa chính trị định hình quan hệ Mỹ Iran hiện tại, mỗi quốc gia đều mang đến bàn đàm phán những toan tính riêng biệt, phản ánh những áp lực nội tại mà họ đang phải đối mặt.

Về phía Iran: Mục tiêu cốt lõi của Tehran là mua thêm thời gian quý báu để củng cố lực lượng. Họ cần gấp rút mở khóa các khoản cứu trợ tài chính khổng lồ, đặc biệt là thông qua việc giải phóng các khối tài sản đang bị phương Tây đóng băng hoặc nới lỏng mạng lưới lệnh trừng phạt. Nguồn tiền này là sống còn để kiềm chế rủi ro bạo loạn trong nước do nền kinh tế đang trên đà lao dốc không phanh. Quan trọng hơn, Iran muốn duy trì nguyên vẹn kho tên lửa đạn đạo chiến lược, mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm (proxy) trong khu vực và khả năng phong tỏa dòng chảy năng lượng tại Vùng Vịnh nhằm đảm bảo năng lực răn đe trước bất kỳ cuộc tấn công nào trong tương lai.

Về phía Mỹ và Tổng thống Trump: Nhà Trắng khao khát có được một văn bản thỏa thuận chứa đựng ngôn từ đủ mạnh để ông Trump có thể tự hào tuyên bố đã đạt được bước tiến lớn trong việc vô hiệu hóa chương trình hạt nhân của Iran. Cụ thể là việc kiểm soát kho urani làm giàu cấp độ cao (HEU) – nguyên liệu tối quan trọng để chế tạo bom nguyên tử – ngay trước thời điểm cử tri Mỹ đi bỏ phiếu vào tháng 11. Bên cạnh đó, việc khôi phục hoạt động hàng hải an toàn tại eo biển Hormuz sẽ giúp bình ổn giá dầu, từ đó xoa dịu những áp lực kinh tế đang bào mòn niềm tin của cử tri.

Dù vậy, các điểm nghẽn cốt lõi của quan hệ Mỹ Iran vẫn sừng sững như những bức tường thành. Tehran kiên quyết từ chối từ bỏ quyền làm giàu urani vì mục đích hòa bình, trong khi Washington không hề có ý định nhượng bộ hay đưa ra bất kỳ bảo đảm an ninh mang tính ràng buộc nào cho chế độ Hồi giáo. Song song đó, Israel vẫn giữ nguyên quyết tâm sử dụng bạo lực để kiềm chế tận gốc rễ một đối thủ mà họ coi là mối đe dọa hiện hữu đối với sự sinh tồn của nhà nước Do Thái.

Ông Alan Eyre, cựu chuyên gia ngoại giao về Iran, nhận xét chua chát: "Sự chồng chéo giữa những gì ông Trump cần về mặt chính trị nội bộ và những gì chính quyền Iran sẵn sàng nhượng bộ thực chất là vô cùng nhỏ nhặt". Ông cảnh báo rằng mô hình đàm phán hiện tại chỉ đơn giản là cố đấm ăn xôi để đạt một thỏa thuận bề mặt ngay bây giờ, và "đẩy toàn bộ các vấn đề cốt lõi sang giai đoạn hai" – một giai đoạn mà xác suất diễn ra là cực kỳ mỏng manh.

Những trở ngại và nguy cơ

Con đường đi đến một lệnh ngừng bắn ngắn hạn ngập tràn những "bãi mìn" ngoại giao. Kịch bản khả dĩ nhất là Tổng thống Trump sẽ phải chấp nhận một bản cam kết hết sức mơ hồ từ phía Iran liên quan đến khối lượng urani làm giàu cao, đổi lại là việc eo biển Hormuz tạm thời mở cửa nhưng trên thực tế vẫn nằm dưới tầm ngắm và sự kiểm soát ngầm của hải quân Iran.

Thêm vào đó, để đạt được thỏa thuận mang tính bề nổi, Washington dường như đã nhắm mắt làm ngơ, phần lớn bỏ qua trọng tâm cốt lõi là yêu cầu tháo dỡ hoàn toàn kho tên lửa đạn đạo của Iran. Sự nhượng bộ này chắc chắn sẽ thổi bùng làn sóng giận dữ và lo ngại từ phía Israel cũng như các quốc gia đồng minh Ả Rập tại vùng Vịnh.

Vấn đề Lebanon cũng đóng vai trò như một lực cản lớn. Tehran yêu cầu mọi thỏa thuận ngừng bắn song phương phải được liên kết chặt chẽ với việc Israel chấm dứt các chiến dịch tấn công nhằm vào lực lượng Hezbollah. Điều này buộc ông Trump phải tạo áp lực cực đại, yêu cầu Tel Aviv ngừng dội bom thủ đô Beirut và các khu vực ngoại ô phía nam để không làm trật bánh tiến trình đàm phán về eo biển Hormuz.

Một điểm nghẽn mang tính quyết định khác là tài chính. Giới tinh hoa tại Tehran coi việc giải phóng ngay lập tức khoản tài sản trị giá lên tới 12 tỷ USD đang bị đóng băng ở nước ngoài là linh hồn của bất kỳ bản ký kết nào. Sự nhượng bộ về mặt tài chính này đang làm dấy lên những tranh cãi nảy lửa tại Mỹ. David Schenker, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Washington về Chính sách Cận Đông, đã lên tiếng cảnh báo rằng việc hoàn trả khoản tiền khổng lồ này cho Iran sẽ đối mặt với nguy cơ bị dư luận so sánh với Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 (JCPOA) dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama – một di sản mà chính tay ông Trump đã xóa bỏ một cách không thương tiếc vào năm 2018.

5. Tương lai của quan hệ Mỹ Iran: Bất ổn và thách thức

Nếu một lệnh ngừng chiến tạm thời được thông qua, bức tranh quan hệ Mỹ Iran trong thập kỷ tới sẽ được phác họa bằng những gam màu u ám và đầy rẫy sự bất trắc. Một hệ lụy có thể dễ dàng dự đoán là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran sẽ trỗi dậy mạnh mẽ và táo bạo hơn bao giờ hết. Nhờ vào nguồn lực tài chính mới được giải phóng, họ sẽ chuyển mình từ "quyền lực đứng sau ngai vàng" trở thành cơ quan nắm giữ "quyền lực thực sự", chi phối toàn diện các chính sách đối nội và đối ngoại của nhà nước Hồi giáo.

Bên cạnh đó, bất kỳ sự thỏa hiệp nào giữa Washington và Tehran cũng sẽ gieo rắc sự bất an tột độ tại Israel. Giới lãnh đạo bảo thủ tại Iran vẫn luôn duy trì giọng điệu cứng rắn, coi toàn bộ cuộc xung đột này là một cuộc thánh chiến tư tưởng mang tính sống còn và chưa hề có hồi kết. Sự nhượng bộ của Mỹ có thể đẩy Israel vào thế phải hành động đơn phương, kéo theo những hệ lụy thảm khốc cho an ninh khu vực.

Nhà phân tích Dennis Ross đã đúc kết lại tình hình bằng một nhận định sắc sảo: "Đối với Israel và Iran, chương này của cuộc chiến đẫm máu có thể đã tạm thời khép lại, nhưng bản thân mâu thuẫn cốt lõi và sự xung đột thì tuyệt đối không". Nguy cơ về một nền hòa bình giả tạo là rất lớn, đặc biệt khi khả năng khởi động các cuộc đàm phán "giai đoạn hai" nhằm giải quyết tận gốc rễ những bất đồng sâu sắc dường như sẽ không bao giờ trở thành hiện thực, để mặc cho quan hệ Mỹ Iran tiếp tục lơ lửng trong tình trạng bấp bênh vô định.

6. Kết luận

Tóm lại, những động thái lập pháp cứng rắn mới đây của Hạ viện Mỹ nhằm kiềm chế quyền lực chiến tranh của tổng thống đã phản ánh một thực tế rõ ràng: sự mệt mỏi và lo ngại sâu sắc của giới chính trị và người dân Mỹ trước một cuộc xung đột tiêu hao kéo dài. Mặc dù triển vọng đạt được một thỏa thuận giảm leo thang tạm thời đang dần hé lộ, nhưng bản chất của nó chỉ đơn thuần là một "lệnh đình chiến" mang tính chiến thuật, phục vụ lợi ích ngắn hạn của các bên trước thềm bầu cử Mỹ.

Những vấn đề cốt lõi, từ chương trình hạt nhân, kho tên lửa đạn đạo cho đến mạng lưới ủy nhiệm khu vực, vẫn đang bị gác lại một cách đầy chủ ý. Chính vì vậy, quan hệ Mỹ Iran trong tương lai sẽ tiếp tục là một bài toán địa chính trị đa chiều, phức tạp và tiềm ẩn vô số những nguy cơ bùng nổ bất cứ lúc nào, đòi hỏi một tầm nhìn chiến lược và sự kiên nhẫn ngoại giao lớn hơn rất nhiều so với những toan tính chính trị ngắn hạn hiện tại.