Eo biển Hormuz: Mỹ chấm dứt phong tỏa, đàm phán lại

Thỏa thuận hòa bình Mỹ-Iran và Eo biển Hormuz

Bối cảnh và Tóm tắt sự kiện

Vào Thứ Sáu, ngày 19 tháng 6 năm 2026, một bước ngoặt địa chính trị chấn động toàn cầu đã chính thức có hiệu lực khi thỏa thuận hòa bình tạm thời giữa Hợp chủng quốc Hoa Kỳ và Cộng hòa Hồi giáo Iran bắt đầu được thực thi. Sau 110 ngày căng thẳng tột độ của cuộc xung đột quân sự mang mật danh "Operation Epic Fury" (Chiến dịch Cuồng nộ Hào hùng), Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ký kết một Biên bản ghi nhớ (MoU) gồm 14 điểm. Quyết định lịch sử này được kỳ vọng sẽ chấm dứt những tổn thất nặng nề về kinh tế và nhân mạng đã kéo dài suốt nhiều tháng qua.

Trọng tâm cốt lõi của thỏa thuận này là việc Hoa Kỳ chính thức tuyên bố chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân đối với Eo biển Hormuz, một tuyến đường biển chiến lược quan trọng bậc nhất thế giới, nơi vận chuyển khoảng 25% lượng dầu thô và 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Nhờ động thái hạ nhiệt này, hoạt động vận chuyển hàng hải đã bắt đầu rục rịch quay trở lại eo biển. Cùng lúc đó, một giai đoạn đàm phán vô cùng phức tạp về chương trình hạt nhân của Tehran cũng đã chính thức được khởi động, với sự trung gian hòa giải của Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif.

Chấm dứt phong tỏa và khôi phục hoạt động vận tải

Thông báo chính thức

Vào Thứ Năm, Bộ Tư lệnh Trung tâm Hoa Kỳ (US Central Command - CENTCOM) đã phát đi một thông báo quan trọng nhằm xác nhận việc dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với giao thông hàng hải đi và đến các cảng của Iran trên Vịnh Ả Rập và Vịnh Oman. Đây là một động thái mang tính biểu tượng và thực tiễn vô cùng lớn, đánh dấu sự kết thúc của một chiến dịch quân sự từng bóp nghẹt nền kinh tế khu vực.

Tuyên bố chính thức của Bộ Tư lệnh nêu rõ: "Lực lượng Mỹ không còn cản trở việc vận chuyển của các tàu thuyền thương mại đến hoặc đi từ các cảng của Iran trên Vịnh Ả Rập và Vịnh Oman." Phát biểu trong một cuộc họp báo tại Nhà Trắng, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cũng xác nhận rằng hải quân Mỹ đã cho phép hơn một chục tàu thương mại đi qua ranh giới phong tỏa để tiến vào các cảng của Iran, chứng minh rằng Washington đang nghiêm túc thực hiện phần cam kết quân sự ban đầu của mình trong thỏa thuận.

Dòng chảy thương mại trở lại

Ngay sau khi lệnh cấm được nới lỏng, các tàu chở dầu bị mắc kẹt bắt đầu di chuyển ra khỏi Eo biển Hormuz vào Thứ Năm. Theo dữ liệu theo dõi hàng hải, một lượng dầu khổng lồ đã được giải phóng. Phó Tổng thống JD Vance tiết lộ rằng chỉ riêng trong đêm Thứ Tư, hơn 12,5 triệu thùng dầu đã được vận chuyển an toàn qua tuyến đường này, một con số kỷ lục kể từ khi cuộc chiến bắt đầu.

Khoảng gần 10 triệu thùng dầu khác cũng đã xuất hiện bên ngoài eo biển hoặc đang di chuyển qua, bao gồm các siêu tàu chở dầu đầu tiên thuộc sở hữu của Saudi Arabia (được xác định là các tàu Awtad, Jaham và Shaden) kể từ khi chiến tranh bùng nổ hơn ba tháng trước. Các tàu chở khí LNG mang cờ Pháp và Malta cũng đã bắt đầu lộ trình của mình. Theo hãng thông tấn bán chính thức ISNA của Iran, giao thông tàu thương mại tại các cảng phía nam Iran đã dần trở lại trạng thái bình thường kể từ thứ Hai trước đó. Phản ứng trước diễn biến tích cực này, Kuwait cũng tuyên bố sẽ bắt đầu tăng cường sản lượng dầu để bình ổn thị trường năng lượng khu vực.

Vấn đề thu phí qua Eo biển Hormuz

Lập trường của Mỹ

Mặc dù giao thông đã được khơi thông, một mối lo ngại lớn mới lại nổi lên liên quan đến quyền kiểm soát Eo biển Hormuz. Tehran đã ám chỉ việc Cơ quan Quản lý Vịnh Ba Tư của họ sẽ bắt đầu cấp phép và có thể thu phí hàng hải. Tuy nhiên, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã nhanh chóng hạ thấp lo ngại rằng Iran có thể cuối cùng sẽ áp đặt phí cầu đường đối với giao thông qua tuyến đường này.

Ông nhấn mạnh một cách kiên quyết: "Trước hết, chúng tôi tin rằng các tuyến đường thủy quốc tế phải không có phí cầu đường." Vance cho biết các quốc gia trong khu vực, bao gồm Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), "sẽ cùng nhau tìm ra một khuôn khổ an ninh thích hợp cho eo biển trong tương lai."

Phó Tổng thống cũng gửi đi một thông điệp răn đe mạnh mẽ tới Tehran, cảnh báo rằng "sẽ không có thỏa thuận cuối cùng" nếu Eo biển Hormuz không được mở cửa tự do. Ông khẳng định Hoa Kỳ sẽ không cho phép tuyến đường này biến thành một "trạm thu phí" hay một điểm nghẹt thở đe dọa nền kinh tế toàn cầu thêm một lần nào nữa.

Quy định trong Biên bản ghi nhớ

Theo bản sao Biên bản ghi nhớ (MoU) do Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian công bố trên nền tảng X (trước đây là Twitter) vào Thứ Năm, quyền tự do hàng hải sẽ được đảm bảo trong một khung thời gian nhất định. Cụ thể, Iran sẽ sắp xếp cho tàu thương mại đi qua Eo biển Hormuz "miễn phí chỉ trong 60 ngày", trùng khớp với thời gian đàm phán hòa bình. Lưu lượng giao thông hàng hải được kỳ vọng sẽ khôi phục hoàn toàn "trong vòng 30 ngày."

Thỏa thuận cũng nêu rõ Iran sẽ tổ chức đàm phán với Oman và các nước láng giềng để xác định việc quản lý và các dịch vụ hàng hải trong tương lai của eo biển, phù hợp với "luật pháp quốc tế hiện hành và quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển" của Vịnh Ba Tư. Điều này để ngỏ khả năng Iran vẫn muốn áp đặt một dạng phí quản lý nào đó sau khi thời hạn 60 ngày kết thúc, một điểm nghẽn có thể gây bùng nổ căng thẳng trong các vòng đàm phán sắp tới.

Tác động đến thị trường dầu mỏ

Biến động giá dầu

Ngay khi tin tức về việc mở cửa Eo biển Hormuz lan truyền, thị trường năng lượng toàn cầu đã lập tức có những phản ứng đa chiều. Giá dầu biến động giữa tăng và giảm vào Thứ Năm, với dầu thô chuẩn Brent đóng cửa dưới mức 80 USD/thùng. Đây là một sự hạ nhiệt đáng kể, bởi giá dầu đã liên tục giảm từ mức đỉnh gần 95 USD kể từ khi Tổng thống Trump tuyên bố một thỏa thuận sắp xảy ra vào cuối tuần trước tại hội nghị G7 ở Pháp.

Mặc dù xu hướng ngắn hạn là giảm, các nhà phân tích chỉ ra rằng giá dầu hiện tại vẫn cao hơn khoảng 30% so với thời điểm đầu năm, phản ánh mức phí bảo hiểm rủi ro địa chính trị vẫn còn bám rễ sâu trong tâm lý giới đầu tư.

Khối lượng vận chuyển và thời gian phục hồi

Dù các siêu tàu chở dầu đã bắt đầu di chuyển, sự phục hồi hoàn toàn không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Các nhà giao dịch năng lượng và giới bảo hiểm hàng hải dự đoán sẽ mất nhiều tháng, hoặc thậm chí lâu hơn, để khối lượng dầu và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua Eo biển Hormuz trở lại mức bình thường như trước xung đột.

Lý do của Trump cho thỏa thuận

Tổng thống Trump không ngần ngại thừa nhận rằng áp lực cực lớn từ thị trường dầu mỏ toàn cầu đã thúc đẩy quyết định của ông ký kết thỏa thuận này. Ông chia sẻ một cách thẳng thắn: "Chúng tôi sẽ không có dầu trong nhiều tháng. Chừng nào bạn còn thả bom, thứ đó sẽ tự động đóng cửa", ám chỉ trực tiếp đến sự tê liệt của Eo biển Hormuz.

Trump cũng đưa ra một cảnh báo nghiêm khắc về bức tranh kinh tế vĩ mô, nhấn mạnh rằng việc đóng cửa kéo dài eo biển "là loại điều có thể gây ra một cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu." Đối với ông, việc đưa dòng chảy năng lượng quay trở lại thị trường là ưu tiên an ninh quốc gia cấp bách hơn cả việc duy trì các đòn trừng phạt quân sự bất tận.

Đàm phán chương trình hạt nhân Iran và tương lai thỏa thuận

Thời hạn 60 ngày

Biên bản ghi nhớ không chỉ giải quyết vấn đề hàng hải mà còn đặt ra một lộ trình hẹp cho hồ sơ hạt nhân của Tehran. Đồng hồ 60 ngày để giải quyết các chi tiết gây tranh cãi đã bắt đầu tích tắc. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi này, các quan chức ngoại giao Mỹ, Iran và các bên trung gian sẽ cố gắng thống nhất về các hạn chế đối với chương trình hạt nhân của Tehran, đặc biệt là cách pha loãng hoặc phá hủy kho urani làm giàu cao của nước này dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Nhiều chuyên gia hạt nhân tỏ ra hoài nghi và cho rằng 60 ngày là một khung thời gian quá ngắn để giải quyết một vấn đề phức tạp và mang tính kỹ thuật sâu sắc như vậy. Tuy nhiên, thỏa thuận có các điều khoản linh hoạt cho phép kéo dài khung thời gian này nếu các bên cho thấy thiện chí đàm phán thực chất.

Bài học từ quá khứ

Để thấy được mức độ tham vọng của thời hạn 60 ngày, giới quan sát đã nhắc lại Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 (JCPOA) mà Trump từng chỉ trích mạnh mẽ và từ bỏ trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình. Khung thỏa thuận dưới thời chính quyền Obama đó đã mất khoảng hai năm ròng rã với vô số vòng đàm phán căng thẳng mới có thể hoàn tất. Việc lặp lại một thành tựu tương tự chỉ trong hai tháng được xem là một nhiệm vụ bất khả thi trừ khi có những nhượng bộ chính trị khổng lồ từ cả hai phía.

Phản ứng và chỉ trích thỏa thuận

Từ các "diều hâu" Iran và đồng minh Cộng hòa

Quyết định ký kết hòa bình và dỡ bỏ phong tỏa Eo biển Hormuz của chính quyền Trump đã vấp phải sự phản đối dữ dội ngay trong nội bộ đảng nhà. Những người "diều hâu" về Iran, bao gồm một số đồng minh Cộng hòa thân cận nhất của Trump, cho rằng thỏa thuận đã nhượng bộ quá nhiều cho Cộng hòa Hồi giáo. Trọng tâm của sự phẫn nộ là việc nới lỏng các lệnh trừng phạt và lời hứa về một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD dành cho Tehran.

Một số nhà lập pháp cho rằng thỏa thuận này thậm chí còn không tốt bằng thỏa thuận hạt nhân năm 2015 của chính quyền Obama, vốn từng bị chính Trump gán mác là "thỏa thuận tồi tệ nhất từ ​​trước đến nay". Thượng nghị sĩ Roger Wicker, chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện, đã phát đi một tuyên bố gay gắt, cáo buộc thỏa thuận này đã "đàm phán đánh mất đi những chiến thắng của Chiến dịch Cuồng nộ Hào hùng". Ông nhấn mạnh: "Cụ thể, quỹ 300 tỷ USD cho việc tái thiết và phát triển kinh tế Iran – mặc dù không do người đóng thuế Mỹ tài trợ – sẽ làm cho khoản thanh toán của Iran theo thỏa thuận năm 2015 của Tổng thống Obama trông như một khoản tiền nhỏ nhặt."

Từ Israel

Tại Trung Đông, thỏa thuận cũng bị chỉ trích rộng rãi và tạo ra một hố sâu rạn nứt với đồng minh thân cận Israel. Nhiều người, bao gồm các thành viên cấp cao trong nội các chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu, phẫn nộ cho rằng Mỹ đã mang lại quá nhiều nhượng bộ tài chính cho Cộng hòa Hồi giáo mà không làm gì để kiềm chế chương trình tên lửa đạn đạo của Iran hay ngăn chặn sự hậu thuẫn của nước này đối với lực lượng Hezbollah ở Lebanon.

Đáp trả lại những lời chỉ trích này, Phó Tổng thống JD Vance đã có một bài phát biểu cứng rắn chưa từng có. Ông gợi ý các quan chức Israel nên "thức tỉnh và nhìn vào thực tế" rằng Mỹ là người bạn mạnh nhất của họ. "Nếu tôi ở trong nội các của chính phủ Israel, tôi có thể sẽ không tấn công đồng minh quyền lực duy nhất mà tôi còn lại trên toàn thế giới," Vance nói, đồng thời nhắc nhở rằng hai phần ba vũ khí phòng thủ của Israel được chi trả bằng tiền thuế của người dân Mỹ.

Trong những tuần gần đây, Tổng thống Trump cũng đã trở nên thất vọng hơn với ông Netanyahu. Các báo cáo cho biết Trump đã mắng mỏ nhà lãnh đạo Israel trong các cuộc gọi điện thoại và phàn nàn rằng các cuộc không kích liên tục của Israel vào thủ đô Lebanon gần như đã làm hỏng nỗ lực hòa bình của ông với Iran. Khi kênh 14 của Israel hỏi Trump vào Thứ Năm liệu ông có bảo vệ Israel nếu nước này tự ý tấn công Iran hay không, ông trả lời một cách lạnh lùng: "Nếu đó không phải là một cuộc tấn công đáng kể – chắc chắn rồi."

Kết luận và Triển vọng tương lai

Thách thức phía trước

Dù Mỹ đã chấm dứt phong tỏa và những giọt dầu đầu tiên đã chảy qua Eo biển Hormuz, chặng đường phía trước vẫn mịt mù giông bão. Nhiều giám đốc điều hành ngành vận tải, các chủ tàu và giới bảo hiểm hàng hải cho biết họ cần thêm sự rõ ràng tuyệt đối từ cả Washington và Tehran. Trọng tâm của sự lo ngại là liệu Eo biển Hormuz có thực sự được dọn sạch các bãi mìn do Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) rải xuống hay không, và liệu các công ty vận tải có bị ép buộc phải xin phép Iran trước khi đi qua khu vực này hay không.

Hơn nữa, các cuộc đàm phán kéo dài 60 ngày nhằm giải quyết các vấn đề phức tạp về hạt nhân và cơ chế quản lý eo biển là một mục tiêu vô cùng tham vọng. Bất kỳ sự đổ vỡ nào trên bàn đàm phán cũng có thể ngay lập tức châm ngòi lại cho một cuộc chiến toàn diện, đẩy khu vực trở lại bóng tối của sự phong tỏa.

Cuộc họp quan trọng

Mọi ánh mắt lúc này đang đổ dồn về các bước đi ngoại giao tiếp theo. Hiện tại, vẫn còn nhiều bất định về việc liệu Phó Tổng thống JD Vance có gặp Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, nhà đàm phán chính của Iran, cùng với Thủ tướng Pakistan tại Thụy Sĩ vào Thứ Sáu theo đúng kế hoạch hay không. Cuộc họp này được xem là bản lề để đàm phán các chi tiết cụ thể nhằm chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn. Nếu thành công, nó sẽ viết lại trật tự an ninh khu vực; nhưng nếu thất bại, số phận của Eo biển Hormuz và nền kinh tế toàn cầu sẽ một lần nữa bị treo trên sợi chỉ mành.