Biển Đỏ và nguy cơ Khủng hoảng năng lượng toàn cầu

Thế giới đang đứng trước bờ vực của một đợt khủng hoảng năng lượng tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ qua. Những diễn biến mới nhất tại khu vực Trung Đông, đặc biệt là động thái can dự sâu hơn của lực lượng Houthi ở Yemen, đã tạo ra một sức ép khổng lồ lên chuỗi cung ứng dầu mỏ toàn cầu. Sự hội tụ của nhiều điểm nóng địa chính trị trên các tuyến hàng hải huyết mạch đang khiến bóng đen của một cuộc khủng hoảng năng lượng hiện hữu rõ ràng hơn bao giờ hết.

1. Tình hình leo thang tại Biển Đỏ: Mối đe dọa mới cho thị trường năng lượng

Vào ngày 8 tháng 6 năm 2026, nhóm vũ trang Houthi tại Yemen (có liên kết chặt chẽ với Iran) đã chính thức tuyên bố sẽ cấm toàn bộ các tàu có liên quan đến Israel đi qua khu vực Biển Đỏ. Động thái cứng rắn này không chỉ dừng lại ở các lời đe dọa trên truyền thông mà còn đi kèm với các vụ phóng tên lửa trực tiếp nhắm vào nhiều mục tiêu tại Israel.

Sự leo thang căng thẳng này diễn ra ngay sau khi Israel tái khởi động các cuộc tấn công quân sự quy mô lớn nhằm vào hạ tầng phòng không và cơ sở hóa dầu của Iran. Hệ quả tất yếu là sự gia tăng đáng kể mối lo ngại về tính an toàn của vận tải toàn cầu và dòng chảy dầu mỏ qua khu vực. Đối với giới phân tích quốc tế, đây là một diễn biến mang tính bước ngoặt, có thể tác động lớn đến cục diện xung đột Iran - Israel và đặc biệt là châm ngòi cho một đợt khủng hoảng năng lượng toàn cầu vượt ngoài tầm kiểm soát.

2. Mức độ rủi ro đối với thị trường năng lượng toàn cầu

Bối cảnh hiện tại: Sự phong tỏa Eo biển Hormuz và tác động ban đầu

Để hiểu rõ mức độ nghiêm trọng của sự kiện Biển Đỏ, cần nhìn lại bối cảnh hiện tại của thị trường dầu mỏ. Kể từ ngày 28 tháng 2 năm 2026, sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, Iran đã có động thái trả đũa quyết liệt bằng cách đóng cửa Eo biển Hormuz. Đây vốn là cửa ngõ sống còn, nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của toàn thế giới.

Việc đóng cửa Eo biển Hormuz đã ngay lập tức làm gián đoạn phần lớn hoạt động xuất khẩu dầu mỏ từ Vùng Vịnh. Hậu quả là giá năng lượng đã tăng vọt, tạo ra một cú sốc lớn cho các nền kinh tế, với giá dầu Brent chuẩn quốc tế có thời điểm chạm sát mốc 98 USD/thùng vào đầu tháng 6. Sự kiện này đã nhen nhóm ngọn lửa của một cuộc khủng hoảng năng lượng quy mô lớn.

Phản ứng của Ả Rập Xê Út và tầm quan trọng của Biển Đỏ

Đối phó với tình trạng Eo biển Hormuz bị bóp nghẹt, Ả Rập Xê Út đã buộc phải kích hoạt các phương án dự phòng. Quốc gia xuất khẩu dầu mỏ hàng đầu thế giới này đã nhanh chóng chuyển hướng hơn 70% lượng xuất khẩu dầu thô hàng ngày của mình thông qua đường ống dẫn dầu Đông - Tây để đến cảng Yanbu nằm trên Biển Đỏ.

Động thái chiến lược này được xem là "cứu cánh" vô cùng quan trọng đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Nguồn cung từ cảng Yanbu đã giúp bù đắp phần nào sự thiếu hụt, qua đó kiềm chế đà tăng phi mã của giá dầu và tạm thời làm dịu đi nguy cơ bùng phát khủng hoảng năng lượng tồi tệ nhất.

Houthi đe dọa vận tải Biển Đỏ: Mức độ nghiêm trọng khác biệt so với trước đây

Tuy nhiên, "cứu cánh" Biển Đỏ hiện đang bị đe dọa nghiêm trọng bởi các lệnh cấm vận và tên lửa của Houthi. Mức độ rủi ro hiện tại khác biệt hoàn toàn so với những gì từng diễn ra trong quá khứ.

Vào tháng 11 năm 2023, khi Houthi bắt đầu tấn công tàu bè ở Biển Đỏ, các chuyến hàng dầu từ Vùng Vịnh vẫn có thể chảy tự do qua Eo biển Hormuz. Khi đó, các tàu chỉ đơn giản là phải đổi tuyến đường vòng qua Châu Phi để tránh khu vực nguy hiểm, chứ không bị chặn đứng hoàn toàn nguồn cung. Tuy nhiên hiện tại, tình hình đã khác biệt khi các lô hàng đang được chất tải trực tiếp tại Biển Đỏ.

Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào do Houthi gây ra, bao gồm các cuộc tấn công tiềm tàng vào tàu chở dầu hoặc trực tiếp vào cảng biển, đều có thể gây ra thảm họa. Nguồn tin nội bộ của Houthi tiết lộ rằng việc ngăn chặn tàu Israel chỉ là "bước đầu tiên" và họ hoàn toàn có thể leo thang bằng cách chặn bất kỳ tàu nào hướng đến Israel. Kinh nghiệm từ cuộc chiến ở Gaza cho thấy, định nghĩa "liên quan đến Israel" của Houthi rất rộng, bao gồm bất kỳ tàu nào thuộc công ty từng sử dụng cảng của Israel. Điều này khiến hầu hết các hãng vận tải có thể phải ngừng sử dụng tuyến đường này, tước đi đường lùi cuối cùng của thị trường và đẩy nhanh tốc độ của cuộc khủng hoảng năng lượng.

3. Houthi là ai?

Nguồn gốc và sự phát triển của phong trào

Để đánh giá rủi ro từ Houthi đối với cuộc khủng hoảng năng lượng, cần hiểu rõ tổ chức này. Houthi (tên chính thức là Ansar Allah) nổi lên như một phong trào quân sự, chính trị và tôn giáo ở khu vực miền núi phía bắc Yemen vào những năm 1990. Ban đầu, họ tiến hành các cuộc chiến tranh du kích trường kỳ chống lại chính phủ trung ương tại thủ đô Sanaa. Về mặt tôn giáo, lực lượng này tuân thủ nhánh Zaydi của Hồi giáo Shi'a, một cộng đồng thiểu số tại Yemen nhưng có tinh thần chiến đấu vô cùng mạnh mẽ.

Sự kiện nổi bật và vai trò trong xung đột khu vực

Sau làn sóng Mùa xuân Ả Rập năm 2011, Houthi đã tận dụng sự bất ổn chính trị để củng cố sức mạnh, đồng thời thắt chặt quan hệ với Iran. Đỉnh điểm là vào năm 2014, lực lượng này đã chiếm được thủ đô Sanaa. Sự kiện này buộc Ả Rập Xê Út và các đồng minh Ả Rập phải can thiệp quân sự vài tháng sau đó nhằm khôi phục chính phủ hợp pháp và đẩy lùi nhóm vũ trang mà họ coi là lực lượng ủy nhiệm của Iran.

Trong khi cuộc nội chiến Yemen rơi vào thế bế tắc kéo dài, Houthi đã chứng minh năng lực quân sự của mình bằng cách liên tục tấn công các cơ sở dầu mỏ và hạ tầng trọng yếu ở Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất bằng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái. Dù thỏa thuận ngừng bắn năm 2022 giữa các bên tham chiến ở Yemen phần lớn được duy trì, năng lực răn đe của Houthi vẫn luôn là mối nguy thường trực đối với hạ tầng an ninh và năng lượng khu vực.

4. Mối quan hệ giữa Houthi và Iran: Lực lượng ủy nhiệm hay đồng minh tự chủ?

Liên kết với "Trục kháng chiến" của Iran

Tehran từ lâu đã coi Houthi là một mảnh ghép chiến lược trong "Trục kháng chiến" khu vực của mình. Trục này bao gồm lực lượng Hezbollah ở Lebanon và các nhóm dân quân Shi'ite ở Iraq, được thiết lập nhằm đối trọng với sức mạnh của Mỹ và Israel tại Trung Đông. Bằng việc hỗ trợ Houthi, Iran có thể gia tăng sức ép lên các điểm nghẽn hàng hải, qua đó sử dụng nguy cơ khủng hoảng năng lượng như một công cụ mặc cả địa chính trị.

Mức độ độc lập và động cơ riêng

Mặc dù có liên kết chặt chẽ, mối quan hệ của Iran với phong trào Yemen này ít rõ ràng và mang tính đồng cấp hơn so với các nhóm khác. Đáng chú ý, Houthi không công nhận Lãnh tụ tối cao của Iran là quyền lực tôn giáo tối cao của họ, điều mà Hezbollah và các nhóm vũ trang tại Iraq vẫn làm. Động cơ cốt lõi của Houthi chủ yếu xuất phát từ lợi ích trong nước và sự sống còn chính trị tại Yemen, mặc dù họ có sự liên kết sâu sắc về tư tưởng chống phương Tây với Iran.

Quan điểm của Mỹ về Houthi

Chính phủ Mỹ luôn duy trì quan điểm cho rằng Iran đã chủ động vũ trang, tài trợ tài chính và cung cấp huấn luyện quân sự cho Houthi, với sự trợ giúp trực tiếp từ lực lượng Hezbollah. Ngược lại, đại diện của Houthi nhiều lần phủ nhận việc họ chỉ là một lực lượng ủy nhiệm đơn thuần của Iran. Nhóm này khẳng định họ sở hữu năng lực tự nghiên cứu, phát triển và chế tạo kho vũ khí tiên tiến của riêng mình, từ đó độc lập trong các quyết định tấn công chiến lược.

5. Các cuộc tấn công Biển Đỏ trước đây của Houthi và hậu quả

Bối cảnh và mục tiêu các cuộc tấn công

Khả năng phong tỏa hàng hải của Houthi không phải là lời đe dọa suông. Sau cuộc tấn công của phong trào Hamas vào Israel ngày 7 tháng 10 năm 2023 và chiến dịch đáp trả tàn khốc của Israel tại Dải Gaza, Houthi đã ngay lập tức can dự bằng cách bắn tên lửa vào lãnh thổ Israel và nhắm mục tiêu vào các tàu vận tải quốc tế di chuyển qua Biển Đỏ. Nhóm này tuyên bố các hành động quân sự của họ là để thể hiện sự ủng hộ tuyệt đối đối với người dân Palestine.

Tác động đến vận tải toàn cầu và phản ứng của các công ty

Các cuộc tấn công liên tiếp của Houthi tại khu vực Biển Đỏ khi đó đã làm gián đoạn nghiêm trọng mạng lưới vận tải biển toàn cầu. Tình hình an ninh tồi tệ đã buộc các tập đoàn vận tải khổng lồ như Maersk, Hapag-Lloyd cùng hàng loạt hãng tàu khác phải từ bỏ tuyến đường huyết mạch qua Kênh đào Suez. Thay vào đó, họ phải chuyển hướng hành trình đi vòng quanh Mũi Hảo Vọng ở Châu Phi. Tuyến đường mới này dài hơn, tiêu tốn nhiều thời gian và chi phí nhiên liệu hơn rất nhiều, góp phần làm tăng vọt chi phí chuỗi cung ứng và tạo tiền đề cho những áp lực của một cuộc khủng hoảng năng lượng.

Phản ứng quốc tế và kết thúc các cuộc tấn công

Trước tình hình đó, một sứ mệnh quân sự do Mỹ dẫn đầu nhằm khôi phục tự do hàng hải ở Biển Đỏ đã được triển khai. Liên quân đã liên tục tiến hành không kích các mục tiêu quân sự của Houthi trên đất liền, đồng thời duy trì một chiến dịch phòng thủ dày đặc trên biển, bắn hạ hàng trăm máy bay không người lái và tên lửa diệt hạm. Dù chịu sức ép quân sự khổng lồ, một số cuộc tấn công của Houthi vẫn ngoan cố tiếp diễn cho đến tận mùa hè năm ngoái, và chỉ thực sự kết thúc hoàn toàn khi một lệnh ngừng bắn ở Gaza được ký kết vào tháng 10.

6. Vai trò của Houthi trong cuộc xung đột Iran-Israel gần đây

Sự "yên ắng" ban đầu của Houthi

Trong giai đoạn đầu của cuộc xung đột trực tiếp giữa Iran và Israel bùng nổ vào cuối tháng 2 năm 2026, phản ứng của Houthi là một điểm nhấn đáng ngạc nhiên. Trong khi Hezbollah và các nhóm dân quân Iraq tham gia vào cuộc chiến từ rất sớm bằng các trận mưa hỏa lực tên lửa và máy bay không người lái để hỗ trợ Tehran, thì Houthi lại tỏ ra tương đối im lặng. Trước tuần đầu tiên của tháng 6, sự tham gia hiếm hoi của nhóm vũ trang này chỉ giới hạn ở một vài cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái quy mô nhỏ vào Israel vào cuối tháng 3 và đầu tháng 4.

Những lời cảnh báo từ lãnh đạo Houthi và Iran

Tuy nhiên, sự im lặng này không đồng nghĩa với việc rút lui. Lãnh đạo nhóm Houthi, Abdul Malik al-Houthi, đã từng đưa ra lời răn đe đanh thép vào ngày 5 tháng 3: "Ngón tay của chúng tôi đang đặt trên cò súng bất cứ lúc nào nếu tình hình đòi hỏi". Cùng với đó, các chỉ huy quân sự cấp cao của Iran cũng đã nhiều lần phát đi tín hiệu cảnh báo rằng Houthi có thể tham gia vào cuộc chiến. Điển hình là tuyên bố của chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Quds, Esmaeil Qaani vào ngày 1 tháng 6, khẳng định trục kháng chiến có đủ khả năng để "bóp nghẹt" hoàn toàn Biển Đỏ.

Lý do cho sự "yên ắng" tương đối (trước tuyên bố mới nhất)

Có nhiều giả thuyết lý giải cho sự "yên ắng" chiến thuật này trước khi Houthi chính thức hành động vào ngày 8 tháng 6. Thứ nhất, Houthi và Iran có thể muốn giữ lại "quân bài" bóp nghẹt Biển Đỏ như một tối hậu thư, sử dụng mối đe dọa bùng phát khủng hoảng năng lượng khốc liệt để ép Israel và Mỹ phải dừng các bước đi leo thang. Thứ hai, Houthi có thể cảm thấy mức độ cam kết với an ninh quốc gia của Iran ít hơn so với các đồng minh khu vực khác của Tehran. Thứ ba, nhóm vũ trang này cũng có thể đã tính toán để tránh việc khiêu khích quá sớm người láng giềng hùng mạnh, giàu có là Ả Rập Xê Út, nhằm không làm tái bùng phát cuộc nội chiến đẫm máu trong nước. Tuy nhiên, mọi sự kiềm chế đã chấm dứt khi Houthi chính thức ban bố lệnh phong tỏa hàng hải.

7. Kết luận: Triển vọng và thách thức cho thị trường năng lượng toàn cầu

Nhìn chung, quyết định tái can dự quân sự và đe dọa hàng hải của Houthi tại Biển Đỏ đang đẩy thế giới vào một ngã rẽ cực kỳ nguy hiểm. Trong bối cảnh cuộc xung đột Iran - Israel chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, rủi ro quân sự tại khu vực Trung Đông đang chạm ngưỡng báo động đỏ. Sự kết hợp giữa việc Iran phong tỏa Eo biển Hormuz và việc Houthi đe dọa tuyến đường dự phòng tại Biển Đỏ đã vô hiệu hóa hầu hết các van an toàn của thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Tầm quan trọng chiến lược không thể thay thế của cả Biển Đỏ và Eo biển Hormuz đối với dòng chảy thương mại quốc tế khiến bất kỳ sự đứt gãy nào cũng mang lại hậu quả tàn khốc. Các quốc gia tiêu thụ dầu mỏ lớn, cũng như các ngành công nghiệp phụ thuộc vào năng lượng, đang phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt: một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn diện không còn là dự báo trên giấy mà đang diễn ra ngay trong thực tại. Với khả năng giá dầu tiếp tục biến động mạnh theo chiều hướng tiêu cực, thế giới cần chuẩn bị sẵn sàng cho những kịch bản kinh tế khó khăn nhất, khi cuộc khủng hoảng năng lượng này có thể kéo dài và định hình lại cấu trúc kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.